Diş Mastarı (Plug Gauge) ile Tolerans Kontrolü Nasıl Yapılır
Diş mastarı ölçü değeri okumaz; parçanın kabul edilebilir sınırlar içinde kalıp kalmadığını hızlı ve tekrarlanabilir biçimde ayırır. Doğru sonuç için mastar sınıfı, diş standardı, el kuvveti ve kayıt yöntemi birlikte kontrol edilmelidir.
Plug gauge, özellikle seri üretimde iç delik veya iç diş kontrolünü ölçüm cihazına çevirmeden yapan sınır mastarıdır. Ölçme ve Muayene tarafında temel ayrım şudur: düz tıkaç mastarı deliğin çap sınırını, dişli tıkaç mastarı ise iç dişin geçme davranışını kontrol eder. Dişli uygulamalarda ISO 1502, ASME B1.2/B1.16M gibi standartlar; düz deliklerde ISO 1938-1 ve DIN 2245 tipi limit mastar yaklaşımı referans alınır.
GO ve NO-GO tarafı neyi kontrol eder?
GO tarafı parçanın fonksiyonel olarak monte edilebileceğini doğrular; dişli delikte el kuvvetiyle akıcı şekilde ilerlemelidir. NO-GO tarafı ise toleransın gevşeyip gevşemediğini gösterir; metrik iç dişte genel kabul, NO-GO tarafının tam geçmemesi ve tipik olarak iki turdan fazla ilerlememesidir. Zorlayarak çevirmek, hem parçayı hem mastarı aşındırır ve hatalı kabul yaratır.
| Sonuç | Muhtemel anlam | Karar |
|---|---|---|
| GO geçer, NO-GO geçmez | Parça sınırlar içinde | Kabul |
| GO geçmez | İç diş dar, çap küçük, çapak veya kaplama birikimi var | Ret veya yeniden işleme |
| NO-GO tam geçer | Diş fazla geniş, hatve çapı veya profil kontrol dışı | Ret |
| GO takılarak ilerler | Kir, çapak, eksen kaçıklığı veya hasarlı ilk diş olabilir | Temizle, büyütmeyle incele, tekrar kontrol et |
Kontrol sırası
- Teknik resimdeki diş tipini, ölçüyü, hatveyi ve tolerans sınıfını doğrula; M6 x 1 - 6H ile 1/4-20 UNC aynı mastarla kontrol edilmez.
- Parçayı temizle; yağ, talaş ve kaplama kalıntısı GO tarafında yalancı sıkılık üretir.
- Mastarı dişe dik başlat; ilk turda çapraz sarma hissedilirse devam etme.
- GO tarafını yalnız el kuvvetiyle ilerlet; anahtar, pense veya sürücü kullanma.
- NO-GO tarafını aynı eksende dene; tam geçiş veya aşırı ilerleme ret sebebidir.
- Sonucu parti, parça numarası, mastar seri numarası ve operatörle kaydet.
Düz delik, boru dişi ve özel diş farkları
Düz plug gauge ile dişli plug gauge aynı işi yapmaz. Düz Class X veya Class Z tıkaç mastarları delik çapının geçer/geçmez sınırını kontrol eder; diş formu hakkında bilgi vermez. Boru dişlerinde ise koniklik, sızdırmazlık yüzeyi ve standarda bağlı giriş derinliği ayrıca değerlendirilir. Sol diş, helisel insert ve trapez diş gibi özel geometrilerde standart sağ diş mastarı kullanmak yanlış kabul verir.
Kalibrasyon ve aşınma yönetimi
Mastarlar üretim hattında parçadan daha sert olsa da aşınır. GO tarafı daha sık kullanıldığı için önce o yüzey izlenmelidir. Kalibrasyon periyodu parça adedi, malzeme sertliği, kaplama durumu ve iç kalite planına göre belirlenir; kritik parçalar için sertifikalı mastar ve izlenebilir kayıt tercih edilir. Dış dişli parçaların karşı kontrolünde Bağlantı ve Birleştirme parçalarının gerçek montaj davranışı değil, uygun halka mastar sonucu esas alınmalıdır.
Sık yapılan hatalar
- Yanlış tolerans sınıfı: 6H, 2B veya boru dişi sınıfı resimden okunmadan mastar seçmek.
- Kirli kontrol: Talaşlı veya kaplamadan yeni çıkmış parçayı temizlemeden denemek.
- Aşırı kuvvet: GO tarafını anahtarla çevirmek ve sonucu kabul saymak.
- Kayıtsız mastar: Kalibrasyon tarihi, seri numarası ve kullanım yüzü bilinmeyen mastarla parti onaylamak.
Sıkça Sorulan Sorular
GO tarafı geçiyor ama parça montajda sıkıyorsa ne kontrol edilmeli?
İlk diş hasarı, kaplama kalınlığı, çapak, eksen kaçıklığı ve eşleşen dış dişin tolerans sınıfı kontrol edilmelidir. GO sonucu tek başına montaj sürtünmesini garanti etmez.
NO-GO tarafı bir iki tur girerse parça her zaman ret midir?
Standart ve iç prosedür belirleyicidir. Metrik iç dişlerde NO-GO tarafının tam geçmemesi beklenir; iki tur sınırı sık kullanılan kabul ölçütüdür.
Düz plug gauge ile dişli plug gauge birbirinin yerine kullanılabilir mi?
Hayır. Düz mastar yalnız çap sınırını kontrol eder; dişli mastar hatve, profil ve fonksiyonel geçmeyi birlikte sınar.
Mastar kalibrasyon aralığı sabit midir?
Sabit değildir. Kullanım sıklığı, parça malzemesi, kaplama, kabul riski ve kalite sisteminin izlenebilirlik şartına göre belirlenir.
